مسائلی چون اراده و اختیار انسان، شناخت و چگونگی حصول آن، علیت، چیستی و چرایی آن و نظام عالَم و ترتیبات حاکم بر این نظام و ... از دیرباز -و شاید از بدو پیدایش انسان به عنوان موجودی اندیشمند - در میان اصحاب ادیان و مذاهب و نیز صاحبان آراء و افکار گوناگون مطرح بوده و همچنان هم محل بحث‌هایی فراوان و گسترده است. هر کسی از منظری به سراغ این پرسش‌های بنیادین رفته و پاسخی، چه بسا متفاوت و حتی متضاد با دیگری برای آنها یافته است. در عالَم اسلامی نیز متفکران معتزله از جمله کسانی هستند که در این باب اندیشه‌هایی را مطرح کرده‌اند. اهمیت اندیشه‌های کسی چون جاحظ -به عنوان اندیشمندی معتزلی- در این باره است که محققی چون فان اس را به واکاوی در آنها واداشته است. در این مقاله فان اس به دیدگاه جاحظ در خصوص این موضوعات پرداخته و موضع او را در قبال نحله‌ای با عنوان اصحاب المعارف دربارۀ طرق کسب معرفت و شناخت از جانب انسان بررسی می‌کند. مقالۀ حاضر ترجمه‌ای است برگرفته از صفحات 229 تا 237 کتاب مجموعۀ نوشته‌های کوتاه فان اس (Kleine Schriften by Josef van Ess) با عنوان اصلی Ǧāḥiẓ und die aṣḥāb al-maʿārif. در نسخۀ اولیۀ این ترجمه تقریباً تمام نقل قول‌ها از منابع مذکور در مقاله یا در متن و یا در پاورقی‌ها آورده شده بود که به جز معدودی از آن‌ها حذف گردیدند.